[ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا ] مگر آنان كه ايمان آورده‌اند و عمل صالح كرده ايشانرا در وقت پيرى و ضعف قوّت و خرفى و نادانى مزدى باشد كه آن را منقطع نگردانند و ناقص نكنند چنان كه در وقت قوّت و جوانى كردى مثل آن عمل و ثواب نويسند ، و بر وجهى ديگر معنى آيت چنين است كه : ما آدمى را بر نيكوترين صورتى و زيباترين پيكرى آفريديم نبينى كه آدمى را هرگز آرزو نباشد كه صورت او بر صورت خوبترين حيوانى از حيوانات باشد آنگه گفت : ما اين را از اين صورت خوب چون شكر نعمت ما نكند بر خلقت و آفرينش خوب وى و غير اين از نعمتها كه به روى كرده‌ايم با صورتى ردّ كنيم كه فروتر فروترينان باشد در زشتى ؛ روز قيامت بدركهء از دوزخش اندازيم كه فروترين دركه‌ها باشد . ابو العاليه گفت : بدوزخش برند در بدترين صورتى و آن صورت خوك است . از امير المؤمنين على عليه السّلام روايت كرده‌اند كه : دوزخ هفت طبقه است ابتدا باسفل سافلين كنند و آن را پر گردانند و همچنين ميكنند با هر طبقهء تا طبقهء اوّلين ؛ آنگه گفت : [ إِلَّا الَّذِينَ ] مگر از اين آدميان آنان كه ايمان آوردند و عمل صالح كردند . ابن عبّاس گفت : مؤمنان قرآن خوان را عمر دراز دهند و ايشان را با خرفى ردّ نكنند در دنيا ، و در آخرت ايشان را مزدى باشد ناكاسته و دائم ؛ پس ترا اى آدمى چه بر آن داشت كه تكذيب كردى آيات ما را ؟ ؛ با ظهور اين همه آيات و دلالات هنوز شبهتى مانده است ترا كه به آن سبب دين را يعنى روز قيامت و حساب و جزا را منكر شوى ؟ ! آنگه وعيد فرمود كافران را و گفت : نه خداى تعالى حاكم‌ترين همهء حاكمان است ؟ حكم كند بر ايشان به آنچه لايق و سزاى آن باشند . چون رسول خداى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين سوره بخواندى و به آخر اين آيت رسيدى گفتى : بلى ؛ و أنا على ذلك من الشاهدين « 1 » .

--> ( 1 ) - سيوطى در الدر المنثور گفته ( ج 6 ؛ ص 367 ؛ س 32 ) : « و أخرج عبد بن حميد عن قتادة أنّ النبى ( ص ) اذا أتى على هذه الاية [ أَ لَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ ] كان يقول : بلى و أنا على ذلك من الشاهدين » و چند روايت ديگر نيز در اين مضمون نقل كرده است هر كه خواهد به آن كتاب رجوع كند .